De kleine marges van de gemeentepolitiek

De huidige gemeenteraad van Amersfoort telt op dit moment vier fracties met één gemeenteraadslid. In volgorde van anciënniteit zijn dat Hans van Wegen van de Burger Partij Amersfoort (BPA), Noëlle Sanders is het gezicht van Beter Amersfoort, Tahsin Bülbül van Denk en last but not least Tom van Lamoen van Amersfoort voor Vrijheid. Hoe hebben deze partijen de afgelopen periode in de raad gefunctioneerd? Wat hebben zo zoal gedaan?
Voordat we hierop antwoord geven, eerst een korte introductie van het viertal.

De BPA

Hans van Wegen is verreweg het langstzittende raadslid van Amersfoort. Sinds 2002 bezet hij een zetel namens de Burger Partij Amersfoort (BPA) en met die partij heeft hij een uitermate boeiende geschiedenis geschreven. Opgericht in 1998 won de BPA in 2002 (tijdens de Fortuyn-verkiezingen) twee zetels en dat aantal groeide naar vijf in 2006 en zelfs zeven in 2010. Met Ben Stoelinga kreeg de partij vervolgens een wethouder, maar dat duurde niet lang. Stoelinga werd voortdurend door zijn eigen fractie bekritiseerd omdat hij in het college onvoldoende het BPA-geluid zou laten horen. Na een half jaar had hij er genoeg van en stapte hij op. Maar ook de fractie kon de weelde van de verkiezingsoverwinning niet dragen en viel uit elkaar. Een voor een gingen de diverse raadsleden over naar andere partijen. Het dieptepunt kwam toen Gerard van Vliet en Raphaël Smit Hans van Wegen beschuldigden van gesjoemel met geld (er was geld overgeheveld van de raadsfractie naar de partij). Het openbaar ministerie deed onderzoek, maar de zaak werd wegens gebrek aan bewijs geseponeerd. Hoe dan ook, binnen een jaar na de verkiezingsoverwinning was de BPA gereduceerd tot een eenmansfractie.

De reputatieschade was groot, maar de partij wist zich onder Van Wegen op te richten. Als een horzel volgde hij sindsdien het college, maar evenzeer haalde hij regelmatig het nieuws met botte, persoonlijke aanvallen op collega-raadsleden, tot de burgemeester aan toe. Het maakte hem in de raadszaal niet populair, maar zijn optreden sloeg klaarblijkelijk aan: de De BPA wist een trouwe aanhang aan zich te binden, jarenlang goed voor twee raadszetels. Tot de fractie in 2022 werd teruggebracht tot één zetel.

Noëlle Sanders

Hoe anders dan Hans van Wegen is Noëlle Sanders, ook één van de veteranen van de Amersfoortse gemeenteraad. Een dame van onberispelijk gedrag, een makelaar/taxateur, die zich altijd hard heeft gemaakt voor woningbouw en daarbij speciaal opkwam voor de positie van kwetsbare groepen, met name jongerenhuisvesting. Noëlle Sanders zit sinds 2010 in de gemeenteraad, aanvankelijk voor D66. In 2019 brak zij met de fractie en ging zelfstandig verder omdat zij zich niet langer kon vinden in het woningbouwbeleid van D66; zij vond het te weinig doortastend, de partij liet te veel de oren hangen naar de belangen van de grote vastgoedinvesteerders die snel geld willen verdienen over de rug van starters op de woningmarkt. 

Doorgaans verdwijnt zo iemand geruisloos na de volgende verkiezingen, maar niet Noëlle Sanders. Met haar boodschap had zij zich een trouwe aanhang verworven - wellicht levert ook haar Indische achtergrond een schare vaste kiezers op - en zij wist in 2022 heel mooi haar zetel te behouden, met 3,9% van de stemmen.

DENK

Zoals wellicht bekend ontstond DENK in 2015 als een afsplitsing van de Partij van de Arbeid. In 2018 nam de partij voor het eerst deel aan de gemeenteraadsverkiezingen in Amersfoort en won meteen één zetel. Die wist de partij ook in 2022 te behouden. De aanhang behoort voor een belangrijk deel uit Amersfoorters met een migratie-achtergrond, hoofdzakelijk van Turkse en Marokkaanse herkomst. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de partij vooral in Kruiskamp, Schuilenburg, Liendert en de Koppel goed scoort. 

De partij komt dan ook op voor de belangen van moslims (bijvoorbeeld voor een eigen begraafplaats) en voor ondernemers van buitenlandse afkomst. De fractie werd al die tijd vertegenwoordigd door Tahsin Bülbül, in het dagelijks leven teamleider in de bibliotheek Eemland.

Tom van Lamoen

Tom Lamoen staat aan het hoofd van Amersfoort voor Vrijheid. Hij is zelfstandig ondernemer: in te huren als evenementenbegeleider. Vier jaar geleden nam de partij voor het eerst deel aan de verkiezingen met de naam Lijst 14 (van Lamoen). De naam Amersfoort voor Vrijheid bestond toen al, maar mocht nog niet worden vermeld op het stembiljet. Als eerste blanco lijst in de geschiedenis van Amersfoort wist hij ruim één zetel te behalen. Een groot succes boekte de partij met het referendum over het gemeentelijk parkeerbeleid. De partij was niet alleen één van de initiatiefnemers, maar wist ook een grote meerderheid van de bevolking voor zijn kritische standpunt te winnen.

Tom van Lamoen was in 2023 en 2025 ook lijsttrekker bij de Tweede Kamerverkiezingen voor de ‘Libertaire partij’, een partij die de macht en invloed van de overheid sterk wil inkrimpen. Inspiratie vindt de partij dan ook in het klassiek-liberalisme en het anarchisme (anarcho-kapitalisme van bijvoorbeeld Ayn Rand). In dat opzicht wijkt Amersfoort voor Vrijheid en zijn raadslid sterk af van de PVV van Geert Wilders: laatstgenoemde partij heeft fundamenteel andere ideeën over de verzorgingsstaat.

Het onderzoek

Wat hebben deze vier partijen de afgelopen jaren in de Amersfoortse gemeenteraad zoal gedaan? Stan Iking van De Stadsbron (en Nieuwsplein 33) volgt al jaren de gemeenteraad op de voet en hij heeft heeft een enorm bestand over het stemgedrag van de leden verzameld, hoe zij bij elke in stemming gebrachte motie, amendement of collegebesluit stemden. 

Dit bestand vormt de basis voor het onderstaande. Achtereenvolgens zullen drie vragen worden beantwoord: (1) hoe vaak waren de vier eenmansfracties afwezig bij stemmingen? (2) hoe vaak dienden zij zelf moties en amendementen in en wat gebeurde daarmee? (3) hoe stemden zij op door andere ingediende moties en amendementen en op de ingediende collegevoorstellen? Aan de hand van deze drie vragen zal in de conclusie worden ingegaan op de positie van de partij binnen de raad.

Disclaimer

De kleine eenmansfracties hebben natuurlijk weinig in de melk te brokkelen. In een raad met 39 leden is de getalsmatige invloed van de vier éénpitters in zekere zin verwaarloosbaar klein, zeker in de huidige situatie waarin de coalitiepartijen (die de wethouders leveren) een ruime meerderheid hebben (samen 23 zetels, 25 als je ook de PvdA meerekent, die aan het fuseren is met GroenLinks).

Het is wellicht vechten tegen de bierkaai, maar de éénpitters doen - de ene weliswaar meer dan de andere - hun best hun stem te laten horen. Zij stellen schriftelijke vragen aan het college. En zij hebben spreektijd in de vergaderingen: reguliere spreektijd om hun standpunten uit te leggen en spreektijd achter de interruptiemicrofoon. Over deze werkzaamheden - om nog maar te zwijgen over hun inspanningen in de wandelgangen/achterkamertjes en tijdens koffiepauzes - zal ik niet oordelen. In het besef hiermee een essentiële omissie te plegen. Het stellen van vragen en het spreken zijn immers belangrijke - zo niet de belangrijkste - onderdelen van het raadswerk, juist voor hen die geen machtspositie bekleden en geen andere middelen ter beschikking staan. De lezer moet daar terdege rekening mee houden bij de beoordeling van het onderstaande!

Aanwezigheid

Het eerste aspect dat we hier behandelen is het al dan niet aanwezig zijn tijdens gemeenteraadsvergaderingen. In dat opzicht zijn fracties met maar één raadslid kwetsbaar. Hoewel de gemeenteraad gemiddeld zo’n één keer per maand bij elkaar komt, kan het natuurlijk altijd zijn dat nu juist op dat moment er iets tussenkomt. Door ziekte, een andere afspraak of wat dan ook. Of dat men later arriveert of eerder de vergadering verlaat. Alleen bij langdurige afwezigheid is het toegestaan om tijdelijk een vervanger aan te stellen: in januari 2023 nam Emile Arnold de plaats in van Noëlle Sanders. Maar normaal gesproken gaat bij afwezigheid de stem van de fractie verloren. Uit het bestand van De Stadsbron blijkt dat alle kleine fracties met dit euvel kampen, maar de één wel duidelijk meer dan de ander.

ged.afw.=gedeeltelijk afwezig

Tom van Lamoen van Amersfoort voor Vrijheid onderscheidt zich van de drie anderen duidelijk door zijn uitzonderlijke opkomst. Hij heeft afgelopen vier jaar slechts twee keer verstek laten gaan en één keer heeft hij een vergadering gedeeltelijk gemist. Zijn aanwezigheidsscore staat in schril contrast met die van Hans van Wegen van de Burger Partij en Tahsin Bülbül van Denk. Van Wegen miste bijna 30 % van de vergaderingen geheel of gedeeltelijk, terwijl Bülbül bijna één op de vier vergaderingen geheel of gedeeltelijk aan zich voorbij liet gaan.

Wat hiervan te denken? Dat laat ik graag aan de lezer over. Tijdens het raadslidmaatschap van 2006 tot 2014 liet Mustafa Özcan soms extreem lange perioden - een jaar of langer - verstek gaan; in die tijd stond hij bekend als ‘het spookraadslid’. Zo bont maken beide heren het gelukkig niet. Maar dat neemt niet weg, dat je in dit lijstje eigenlijk niet op de hoogste plaatsen wilt staan.

Moties en amendementen

We gaan nu over tot de vraag hoe vaak de vier partijen moties en amendementen in stemming wisten te krijgen in de gemeenteraad.
Noëlle Sanders zit al meer dan vijftien jaar in de raad, maar als we naar de door haar ingediende moties en amendementen kijken, maakt ze geenszins een uitgebluste indruk, integendeel. Negen amendementen en twintig moties diende zij in, meer dan Hans, Tom en Tahsin. De meeste voorstellen werden verworpen, maar af en toe werd een succesje geboekt. Zo wist zij moties binnen te halen over de instelling van een huurteam in Amersfoort, over de ‘Toekomststoel’ - een initiatief van Jan Terlouw - en over regels/voorwaarden met betrekking tot de verkoop van sociale huurwoningen. Het werpt een licht op waar zij zich zoal mee bezig hield. Enkele moties waarin gepleit werd voor meer fitnesstoestellen voor ouderen in de buitenruimte haalden het niet. Opvallend, omdat verschillende partijen dit punt in hun programma’s voor de gemeenteraadsverkiezingen opnamen.

a=aangenomen

v=verworpen

In schril contrast met Noëlle Sanders staat het record van Hans van Wegen, die in vier jaar tijd één keer een amendement (in 2022) en twee keer een motie (beide in 2025) indiende. Waaronder een motie van wantrouwen tegen wethouder Stegeman vanwege de parkeergarage in de Breedstraat. Alle amendementen en moties werden afgewezen, het amendement met 8 tegen 5, de beide moties kregen van geen enkele andere partij in de raad steun.

Tom van Lamoen diende voor zijn Amersfoort voor Vrijheid zes amendementen in (1 in 2024, 5 in 2025) en 14 moties. Blijkens die moties waren de speerpunten van de partij: het parkeerbeleid, de windmolens op Isselt c.q. de energietransitie en de participatie van de burger. Veel moties van Lamoen worden verworpen, maar de partij wist ook drie maal een positief resultaat op de genoemde onderwerpen binnen te slepen.

De fractie van DENK diende diverse moties in met betrekking tot de plannen in Kruiskamp rond de Mevlana-Moskee, over de verkiezingen/het referendum en over de winkeltijden (waarom moeten moslim-winkeliers zich conformeren aan christelijke feestdagen?). Deze moties haalden geen meerderheid in de raad, maar vijf andere (van de in totaal zestien ingediende) moties haalden het wel. Die handelden onder meer over de verkeers-/parkeerproblemen rond het Neptunusplein en over halal en koosjer eten in de bedrijfskantine.

De aanhouder wint

De bovenstaande opsomming leert dat er voor de éénmans- en vrouwsfracties af en toe een succesje te behalen viel. Mits men vasthoudend is, dat wil zeggen: indien men af en toe een motie indient en zich niet laat ontmoedigen door vergeefse pogingen. Wat dat betreft neemt de BPA van Hans van Wegen een uitzonderingspositie in: hij dient zelden of nooit een voorstel in en deze worden zonder mankeren weggestemd.

Als het gaat om de amendementen zien we een heel ander beeld. Van alle ingediende amendementen (in totaal zestien), wist alleen Noëlle Sanders één keer een amendement binnen te halen. Als het gaat om het formuleren en vastleggen van de gemeentelijke regels en besluiten wordt de bijdrage van de kleine partijen klaarblijkelijk niet erg gewaardeerd. Een fenomeen dat wel verklaarbaar is. De exacte formuleringen zijn na soms lange en moeizame onderhandelingen tot stand gekomen. De grote fracties zijn dan natuurlijk niet bereid om dat compromis in de waagschaal te stellen voor de inbreng c.q. wensen van Hans, Tom, Tahsin of Noëlle. Wat dat betreft is en blijft de positie van het viertal er één in de marge.

Stemgedrag

Naast het indienen van amendementen en moties, kunnen de vier partijen ook een - weliswaar klein - gewicht in de schaal leggen tijdens stemmingen over de diverse voorstellen. Iedereen heeft maar één stem, gezamenlijk hebben ze er vier, en die zijn doorgaans niet beslissend voor het al dan niet doorgaan van het voorstel. Met het stemgedrag geven de kleine partijen vooral een signaal af. Maar wat voor signaal? Hoe stemmen de vier éénpitters: voeren zij een keiharde oppositie tegen collegebesluiten? Of scharen zij zich doorgaans aan de zijde van de coalitiepartijen, in de hoop dat zij ook af en toe een voorstel kunnen binnenhalen?

Een eerste indicatie zien we in bovenstaande tabel. Ongeveer twee-derde van alle amendementen, moties en collegebesluiten kregen de steun van de vier kleine partijen. Een echte ‘tegenpartij’ was er op het eerste gezicht niet te vinden onder de kleine fracties. De partij die daar nog het meest aansprak op kan maken is Amersfoort voor Vrijheid die zich onderscheidde van de andere partijen door veel vaker (ruim twee keer zo vaak) dan de collega’s een tegenstem uit te brengen.

De speciale positie van Amersfoort voor Vrijheid blijkt ook uit het stemgedrag ten aanzien van de collegebesluiten: een kwart van alle besluiten stuitte op een ‘njet’ van Tom van Lamoen. Een groot verschil met Bülbül en Sanders, die - voorzover aanwezig - doorgaans het college steunden, slechts zelden tegenstemden.

De bovenstaande cijfers wekken wellicht de indruk van een gezapige gemeentepolitiek, waar iedereen het doorgaans roerend met elkaar eens is. Dat beeld wordt genuanceerd, wanneer we kijken naar het stemgedrag bij moties en amendementen, die collega-raadsleden indienden. Daarbij zien we duidelijk meer politieke strijd en politieke tegenstellingen.

De drie onderstaande tabellen geven de resultaten. Laten we allereerst vaststellen dat over het algemeen het percentage voorstemmers een stuk lager ligt en tegenstemmen een stuk hoger ligt dan bij de collegebesluiten.

Als we de verschillende partijen afgaan, dan zien dat Beter voor Amersfoort zich opvallend vaak meestemt met de moties c.q. amendementen van de collegepartijen en met die van de lokale partijen, terwijl moties van de fracties van de landelijke oppositiepartijen in de raad (VVD, SP, PvdA en DENK) op aanzienlijk minder sympathie kan rekenen. Noëlle Sanders kan zo’n vier op de tien ingediende moties en amendementen van deze vier partijen niet steunen (ten opzichte van de VVD stemt zij 28 keer tegen, 37 keer voor; voorstellen van de SP steunt zij 21 keer en verwerpt zij 11 keer).

De Burger Partij Amersfoort lijkt zich in het stemgedrag vooral tegen de collegepartijen te keren. Slechts aan de helft van de ingediende voorstellen geeft Van Wegen zijn goedkeuring. Bij de oppositiepartijen genieten vooral de voorstellen van de lokale partijen de nodige sympathie. Datzelfde patroon zien we ook bij het stemgedrag van Amersfoort voor Vrijheid, zij het dat het percentage tegenstemmen dat Lamoen uitbrengt duidelijk hoger is dan welke partij ook. Denk positioneert zich in dat opzicht tussen de BPA en Amersfoort voor Vrijheid in.

Conclusie 

Met de nodige omzichtigheid - belangrijke aspecten van het raadswerk werden niet meegenomen in het onderzoek - ontstaat desalniettemin een beeld van de vier éénpitters. 

Beter voor Amersfoort zou je ‘constructieve oppositie’ kunnen noemen. Noëlle Sanders dient regelmatig voorstellen in (moties en amendementen) en stemt het meest mee met de collegebesluiten en met de coalitiepartijen. 

Aan de andere kant van het spectrum staat Amersfoort voor Vrijheid, die zich meer dan andere fracties als een principiële oppositiepartij gedraagt. Tom van Lamoen vat die taak ook serieus op - gezien zijn uitzonderlijk trouwe aanwezigheid bij vergaderingen - en maakt gebruik van alle middelen die de gemeentepolitiek biedt om zijn standpunten uit te dragen (moties/stemmen). Door zijn stemgedrag laat hij een duidelijk tegengeluid horen: van de vier partijen steunt hij het minst de zittende macht (college en coalitiepartijen). 

De twee partijen die overblijven vallen op doordat zij relatief vaak afwezig zijn bij vergaderingen. DENK kan daar tegenoverstellen, dat Bülbül aantoonbaar opkomt voor de belangen van de eigen achterban, daarbij een heel eigen geluid laat horen en ook af en toe een succesje binnenhaalt. 

En Hans van Wegen en zijn BPA? Hij blijft het Amersfoortse college als een horzel op de huid zitten. Vooral door het stellen van lastige vragen, met af en toe een steek onder de gordel. Niet door het indienen van constructieve voorstellen (moties) of door een consequente tegenstem. Echt doorbijten doet hij niet. Die ‘parlementaire’ arbeid is klaarblijkelijk aan het raadslid niet (meer) besteed. 

Kortom, in de marges van de Amersfoortse gemeentepolitiek opereert een bont gezelschap. Voor ieder wat wils. Aan u de keus.