Gemeenteraadsverkiezingen 2026: Hoe was het ook alweer in 2022?
Op 18 maart 2026 gaat Amersfoort weer naar de stembus. Dit keer voor de gemeenteraadsverkiezingen. De kiesgerechtigden bepalen dan voor een periode van vier jaar hoe de gemeenteraad van Amersfoort er uit ziet. En door de samenstelling van de gemeenteraad wordt indirect ook bepaald welke partijen de wethouders gaan leveren.
Het aantal wethouders is niet voorgeschreven, dat mag de gemeenteraad (onder voorwaarden) zelf bepalen.
Voor de toekomst van de stad Amersfoort zijn de gemeenteraadsverkiezingen belangrijk. Wordt het parkeerbeleid gehandhaafd, komen er windturbines op Isselt, waar komen AZC’s, komt er nieuwbouw voor Flint, De Lieve Vrouw en Fluor? Beslissingen die allemaal in de komende vier jaar genomen moeten worden. In de huidige raadsperiode (die nog tot maart 2026 loopt) zijn er al meer dan 400 raadsbesluiten genomen, en dan hebben we het nog niet over alle ingediende moties en amendementen. Er is dus wat te kiezen.
Maar hoe was de uitslag 4 jaar geleden?
Opkomstpercentage
In 2022 hebben 69.022 kiesgerechtigden van Amersfoort een geldige stem uitgebracht. In totaal konden 122.933 inwoners van Amersfoort een stem uitbrengen. Er waren ook nog 280 blanco of ongeldige stemmen. In totaal is dus 56,4% naar de stembus gegaan. Vergelijken we dit opkomstpercentage met het landelijke, dan valt op dat Amersfoort een hogere opkomst kent.
Bovenstaande grafiek laat zien dat in de afgelopen 5 jaar de opkomst in Amersfoort bij de verschillende verkiezingen altijd hoger is geweest dan de landelijke opkomst. Bij de laatste Tweede Kamer verkiezingen bedroeg dit verschil bijna 10%. Landelijk stemde 78,4% van alle stemgerechtigden, in Amersfoort was dit 87,9%.
Wat verder opvalt, is het verschil in opkomstpercentage per soort verkiezing. Voor de verkiezingen voor de Tweede Kamer (TK) komen de meeste mensen opdagen en voor de verkiezingen voor het Europees Parlement (EP) de minste.
Bovenstaande grafiek laat zien dat het verschil in opkomst per soort verkiezing al begonnen is sinds de verplichte opkomst begin jaren zeventig is afgeschaft.
Belang van hoog opkomstpercentage
Er wordt veel waarde gehecht aan een hoog opkomstpercentage. Een hoog opkomstpercentage bij verkiezingen wordt over het algemeen beschouwd als een goed teken voor de democratie. Het duidt vaak op een hoge politieke betrokkenheid, vertrouwen in de instituties en het gevoel dat er echt iets op het spel staat. Een hoog opkomstpercentage vergroot de legitimiteit van de beslissingen.
Hier schuilt een groot gevaar voor de verkiezingen van de gemeenteraad. Voor Amersfoort is de opkomst 55% . Daarmee is de kleinst mogelijke meerderheid (50% van 55%) 27,5% van het totaal aantal stemgerechtigden. Met de wetenschap dat de niet-stemmers vooral uit onvrede, teleurstelling en boosheid op het politieksysteem, niet stemmen, maakt het steeds moeilijker om vol te houden dat er een mandaat van de inwoners is. Met name de theorie van afgehaakten maakt duidelijk dat er een bepaalde groep in de samenleving die zich niet meer gerepresenteerd voelt door de gekozen raadsleden. Deze democratische rechtsorde staat steeds meer (ook internationaal) onder druk.
Ruim twee jaar geleden heeft een adviescommissie (Versterken Weerbaarheid Democratische Rechtsorde) onder leiding van burgemeester Marcouch hierover een rapport geschreven (Koester de democratie!). In dit rapport wordt vooral de verbinding gezocht met deze groep van afgehaakten, waarbij het initiatief met name van de aangehaakten moet komen (de bestaande politieke partijen).
Het zou mooi zijn als de Amersfoortse politieke partijen naast het becommentariëren van elkaars ideeën ook aan de slag gaan om de afgehaakten van de Amersfoortse politiek weer terug te laten keren naar het gemeentelijk democratisch proces.
Belang van restzetels
In 2022 deden 15 partijen mee aan de gemeenteraadsverkiezingen. De meeste stemmen gingen naar D66. 1 op de 7 stemmen was een stem op D66 (14,1%) Op de tweede plaats kwam GroenLinks met 12,8% van alle uitgebrachte stemmen. Maar dit verschil in stemmen is niet terug te vinden in een verschil in zetels.
Bovenstaande grafiek geeft het verschil weer tussen het aandeel stemmen en het aandeel zetels in de raad. Op basis van een wettelijk vastgestelde rekenregel, waar een gemeente geen invloed op heeft worden de restzetels verdeeld. Duidelijk zichtbaar is hoe de grootste partijen meer profiteren van restzegels dan de kleinere. De coalitie had in 2022 54,9% van de stemmen, en kreeg 59% van alle zetels (23). Het aantal partijen dat in 2026 meedoet is groter en daarmee neemt het belang van restzetels alleen maar toe.
Belang van wijken
In welke wijken zijn de meeste stemmen uitgebracht en op welke partij? Door alle stembureaus binnen een wijk bij elkaar op te tellen, wordt het belang van een wijk duidelijk. Het aantal uitgebrachte stemmen per wijk zegt nog niets over het aantal kiezers dat er woont. Elke kiezer mag bij elk stembureau in heel Amersfoort stemmen. Het is heel goed mogelijk dat iemand niet stemt in de wijk waar deze stemgerechtigde woont.
Volgens de officiële wijkindeling van de gemeente zijn in de Stadskern de meeste stemmen uitgebracht. In totaal zijn in de Stadskern 5821 stemmen uitgebracht (8,4%) De wijk Nieuwland is tweede op de lijst ( 8,1%) en Hoogland derde (7,3%). Maar wie de minder officiële wijkindeling hanteert ziet dat Vathorst (met 4 officiële wijken) boven aan staat met 11,2%. Het Bergkwartier (2 wijken) volgt daarna 9,8%. Meer dan 1 op de 5 stemmen komt dus uit een van deze twee wijken.
Grootste partijen per wijk
Op basis van de bundeling van de stembureaus per wijk kunnen we zien welke partij in een bepaalde wijk de meeste stemmen heeft gekregen. Nogmaals – het kan niet vaak genoeg herhaald worden- het gaat om de uitgebrachte stemmen, niet waar de stemmers wonen, hoewel er ongetwijfeld een overlap zal zijn.
In 7 van de 30 wijken met stembureaus was GROENLINKS de grootste. Deze partij kreeg vooral stemmen uit de centrale wijken Stadskern, Soesterkwartier, De Koppel en Nederberg. In Amersfoort-Zuid ook nog het Vermeerkwartier, en in Amersfoort-Noord uit Kattenbroek. Het CDA kreeg in 6 wijken de meeste stemmen, vooral gelokaliseerd in het noordwesten van Amersfoort (Hoogland, Hoogland-West, Nieuwland en Zielhorst). De vijfde wijk is het bedrijventerrein Vathorst en de zesde is de fictieve wijk ‘mobiele stembureaus’.
Ook D66 kreeg uit zes wijken de meeste stemmen, maar deze liggen vooral in Amersfoort-Zuid ( Berg-Noord en -Zuid, Leusderkwartier en Bosgebied) Daarnaast waren zij ook in de wijken Hooglanderveen en Eemkwartier de grootste. In alle vier de wijken van Vathorst is de VVD de grootste, terwijl de ChristenUnie vooral floreert in Schothorst (zowel Noord en Zuid). DENK doet het vooral goed in de wijken Kruiskamp, Liendert en Schuilenburg. Amersfoort2014 tenslotte behaalde de meeste stemmen in Rustenburg.
Herkomst stemmen per partij
Partijen krijgen niet in elke wijk even veel stemmen. Met behulp van onderstaande tabel is onderzocht in welke wijken partijen meer of minder stemmen kregen dan gemiddeld in geheel Amersfoort. Groen betekent meer dan gemiddeld en rood minder dan gemiddeld. Het getal geeft de afwijking ten opzichte van het gemiddelde weer. Om aan te sluiten bij de gangbare wijkindeling zijn de wijken van Vathorst samengevoegd. Dit geldt ook voor Schothorst, Hoogland en De Berg. Verder laten we bij de bespreking van de afwijkingen de kleine wijken Bosgebied, Buitengebied Oost, Eemkwartier, Nederberg en mobiel buiten beschouwing. Er zijn relatief weinig stemmen per wijk uitgebracht, maar ze zijn wel in de tabel opgenomen.
Beter Amersfoort krijgt verhoudingsgewijs meer stemmen in de wijken Schothorst, Zielhorst, Nieuwland en Kattenbroek. Allemaal wijken in Amersfoort Noord. In Kruiskamp, Vermeerkwartier en Leusderkwartier bleef het aantal uitgebrachte stemmen op deze partij onder het gemiddelde.
De spreiding over de wijken is bij Amersfoort voor Vrijheid veel minder groot. Maximaal wijken ze iets meer dan 1% af van het gemiddelde.
De Partij voor de Dieren doet het vooral in de kleine wijken goed. Maar ook in de Stadskern, Soesterkwartier en Leusderkwartier scoort deze partij bovengemiddeld. Slechter deed de Partij voor de Dieren het in Hooglanderveen, Rustenburg, Schothorst, Nieuwland en Hoogland.
DENK is vooral groot in Kruiskamp, Schuilenburg, Liendert en de Koppel. De partij haalt vooral in deze wijken meer dan gemiddeld veel stemmen binnen. In de overige wijken (met uitzondering van Rustenburg en Randenbroek) doet zij het slechter.
Partij van de Arbeid kent geen echte uitschieters, met een positieve uitzondering van de wijk Schuilenburg. In de andere wijken zijn er kleine verschillen ten opzichte van het behaalde gemiddelde.
Voor de BPA geldt ongeveer hetzelfde. Alleen is hier de wijk Rustenburg de positieve uitzondering.
Amersfoort2014 scoort vooral goed in Hoogland en Rustenburg en duidelijk slechter in Hooglanderveen, Schuilenburg en Randenbroek.
ChristenUnie haalt relatief meer stemmen op in de wijken Schothorst en Vathorst, maar weer minder in de wijken De koppel, De Berg, Stadskern en Hoogland.
Het CDA leunt vooral op de stemmen uit Hoogland, Hooglanderveen en Nieuwland. Veel minder populair is zij in Kruiskamp, Soesterkwartier, Liendert, Stadskern, Schuilenburg, Vermeerkwartier en Leusderkwartier.
GroenLinks krijgt vooral stemmen uit de zuidelijke en centrum wijken Stadskern, Vermeerkwartier, Soesterkwartier en Leusderkwartier. In Hooglanderveen, Nieuwland, Hoogland en Vathorst is deze partij minder populair.
De VVD doet het vooral goed in Vathorst en Hooglanderveen. In Soesterkwartier, Kruiskamp, Liendert en Schuilenburg is er relatief minder op deze partij gestemd.
D66 ten slotte scoort goed in Hooglanderveen, Leusderkwartier en Vermeerkwartier. In Schuilenburg, Rustenburg, Schothorst, Hoogland, Liendert en Kruiskamp is er relatief veel minder op gestemd.
Het is zeer verleidelijk om aan deze uitkomsten per wijk ook andere wijkkenmerken te koppelen zoals leeftijd, inkomen, autobezit etc. Maar dit is statistisch niet juist. Het is namelijk niet bekend wie er precies in een wijk hebben gestemd. Een inwoner uit Vathorst kan zijn stem uitbrengen op Amersfoort Centraal. En dit is de wijk Berg-Noord. Het omgekeerde kan ook voorkomen.
Om dezelfde reden is het ook niet mogelijk een vergelijking te maken met de gemeenteraadsverkiezingen van 2018. Er zijn te veel verschillen in de locaties van de stembureaus en deelnemende partijen. De uitkomst kan wel beschreven worden, maar niet verklaard.
Resultaten uit het verleden geven geen garantie voor de uitkomst. Maar de campagneleiders van de deelnemende partijen kunnen wel een indruk krijgen waar hun (potentiële) aanhang zich bevindt. Daarnaast is met een mindere (statistische) zekerheid zeker wel te bepalen waar de kiezers wonen. Want veel stemmers zullen in hun eigen wijk stemmen. En daarom is kennis van het verleden belangrijk voor het heden.